Son yıllarda dijital dünyada ortaya çıkan yeni davranış kalıplarından biri, Güney Kore'de yaygınlaşan ve "dopamin siteleri" veya "do-farming" olarak adlandırılan uygulamalardır. Bu platformlar, kullanıcılara gerçek bir alışveriş yapmadan sipariş verme deneyimi sunuyor. Kullanıcılar, sanal alışveriş sepeti oluşturarak, sipariş onaylayarak ve kurye ekranını takip ederek teslimat bildirimleri alabiliyor; ancak gerçekte hiçbir ürün teslim edilmiyor.

Bu dijital deneyim, özellikle psikoloji açısından beynin ödül ve beklenti mekanizmaları üzerine önemli bir örnek teşkil ediyor. Moodist Psikiyatri ve Nöroloji Hastanesi'nden Klinik Psikolog Mader Bengisu Bilgen, bu platformların yalnızca teknolojik bir trend olmadığını belirterek, insan beyninin ödül beklentisi üzerine kurulu bir sistem olduğunu ifade ediyor. Bilgen, "Asıl tetiklenen duygu haz değil, beklentidir. Beyin çoğu zaman ödülü elde ettiği anda değil, ona yaklaşırken daha yoğun bir dopamin yanıtı oluşturur” diyor.

Toplumda dopamin genellikle "mutluluk hormonu" olarak adlandırılsa da, bilimsel çalışmalar bu nörotransmitterin temel görevlerinin beklenti ve motivasyon süreçlerini düzenlemek olduğunu ortaya koyuyor. Bilgen, sanal alışveriş sitelerinde yaşanan sürecin de bu mekanizma üzerine kurulduğunu ifade ediyor. Kullanıcı, sepetini doldurduğunda, siparişi onayladığında veya kurye ekranını takip ettiğinde beynin ödül sistemi devreye giriyor. Gerçekte ürün ulaşmasa bile, beyin ödülün yaklaştığı algısıyla dopamin üretmeye devam ediyor. Bu duruma nörobilimde "ödül tahmin hatası" deniliyor; zira beklenmedik veya yaklaşan bir ödül sinyali dopamin salınımını artırabiliyor.

Alışverişin kendisi bazen ödülün önüne geçebilir. Mader Bengisu Bilgen, "Alışverişten alınan tatmin yalnızca satın alınan üründen kaynaklanmıyor. Karar verme süreci, ürün seçimi, ödeme aşaması ve teslimat beklentisi de beynin ödül sistemini harekete geçiren önemli adımlar arasında yer alıyor" diyor. Bazı kullanıcılar için alışveriş ritüelinin kendisi, ürünün teslim alınmasından daha güçlü bir psikolojik uyarım oluşturabiliyor.

Bilgen, bu platformların sadece olumsuz yönleriyle değerlendirilmemesi gerektiğini vurguluyor. Belirli koşullarda, özellikle dürtüsel alışveriş veya kontrolsüz yeme eğilimi olan bireylerde bu platformlar, alışveriş ritüelinin deneyimlenerek geçici bir rahatlama sağlayabilir. Bilgen, bu durumu madde bağımlılığında kullanılan nikotin sakızı veya alkolsüz bira örnekleriyle karşılaştırıyor; bu deneyimlerin maddi kayıp yaşamadan veya gereksiz kalori almadan alışveriş dürtüsünü yönetme fırsatı sunduğunu belirtiyor.

Bununla birlikte, kullanıcıların zamanla gerçek ürün gelmese bile rahatlayabildiklerini fark etmeleri, satın alma dürtüsü ile fiziksel nesne arasındaki bağı zayıflatabileceğini ifade ediyor. Bu süreç psikolojide "davranışsal sönme" olarak tanımlanıyor ve uygun klinik koşullar altında bazı bireylerde terapötik fayda sağlayabiliyor.

Bilgen, benzer mekanizmanın sosyal ihtiyaçlarda da görülebildiğini belirtiyor. Bazı dijital platformlar, kullanıcılarına sorumluluk gerektirmeyen sanal etkileşimler sunarak yalnızlık hissini hafifletebiliyor. "Sanal sigara molası benzeri uygulamalar, kişiye kısa süreli birlikte olma hissi verebilir" diyor.

Ancak, uzun vadeli etkileri konusunda temkinli olunmalı. Mader Bengisu Bilgen, "Beklenti üzerine kurulu dijital deneyimlerin sürekli tekrar edilmesi, beynin doğal ödül sistemini zamanla değiştirebilir. Gerçek yaşam deneyimlerinden alınan tatmin azalırken, sürekli yeni uyarana ihtiyaç duyulma riski ortaya çıkabilir" diyor.